← Wiedza

Antybiotyki u zwierząt gospodarskich — co wolno, a czego nie wg prawa UE

Unijne przepisy ograniczające stosowanie antybiotyków u zwierząt nie są planem na przyszłość — obowiązują bezpośrednio w Polsce już od 28 stycznia 2022 r. Oto najważniejsze zasady w przystępnym skrócie.

Kluczowe fakty
  • Zakaz rutynowego stosowania antybiotyków u zwierząt.
  • Antybiotyk nie może zastępować dobrej higieny, zoohigieny i właściwego zarządzania stadem.
  • Profilaktyka antybiotykowa — tylko w wyjątkowych, dobrze uzasadnionych przypadkach.
  • Metafilaktyka — tylko gdy ryzyko rozprzestrzenienia zakażenia jest wysokie i nie ma odpowiednich alternatyw.
  • Niektóre antybiotyki są zastrzeżone wyłącznie dla ludzi i nie wolno ich podawać zwierzętom.

Skąd te zasady? Rozporządzenie (UE) 2019/6

Podstawą jest Rozporządzenie (UE) 2019/6 w sprawie weterynaryjnych produktów leczniczych [EUR-Lex]. Jako rozporządzenie unijne obowiązuje w Polsce bezpośrednio — bez potrzeby osobnej ustawy krajowej — i ma zastosowanie od 28 stycznia 2022 r. Celem jest ograniczenie antybiotykooporności, czyli zachowanie skuteczności antybiotyków zarówno w medycynie zwierząt, jak i ludzi.

Koniec rutynowego podawania antybiotyków

Antybiotyków nie wolno stosować rutynowo ani po to, by nadrobić niedociągnięcia w higienie, warunkach utrzymania czy zarządzaniu stadem. Innymi słowy: w pierwszej kolejności poprawiamy warunki i zoohigienę, a antybiotyk jest narzędziem leczniczym, a nie sposobem na utrzymanie produkcji mimo złych warunków.

Profilaktyka i metafilaktyka — kiedy wolno

Zgodnie z założeniami rozporządzenia (motyw 44 preambuły):

Profilaktyka (zapobiegawczo)

Dozwolona tylko w wyjątkowych, dobrze określonych przypadkach — nie jako rutyna.

Metafilaktyka (całej grupy)

Tylko gdy ryzyko rozprzestrzenienia zakażenia jest wysokie i nie ma odpowiednich alternatyw.

Antybiotyki zastrzeżone wyłącznie dla ludzi

Część przeciwdrobnoustrojowych zarezerwowano wyłącznie do leczenia ludzi. Wyznacza je Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2022/1255 [EUR-Lex], obowiązujące od 9 lutego 2023 r. Tych substancji nie wolno stosować u zwierząt ani w paszach leczniczych — nawet w sytuacjach, w których normalnie można sięgnąć po lek poza wskazaniami. To m.in. wybrane grupy antybiotyków ostatniej szansy w medycynie człowieka.

Przykłady z wykazu (Załącznik do rozporządzenia 2022/1255)

To wybrane pozycje — pełny, wiążący wykaz znajdziesz w załączniku do rozporządzenia (link niżej).

Antybiotyki — m.in.:

karbapenemy (np. meropenem), monobaktamy, glikopeptydy (np. wankomycyna), lipopeptydy (np. daptomycyna), oksazolidynony (np. linezolid), glicylcykliny (np. tigecyklina), ceftarolina, ceftobiprol, plazomycyna, erawacyklina, omadacyklina.

Leki przeciwwirusowe — m.in.:

oseltamiwir, zanamiwir, marboksyl baloksawiru, molnupirawir, fawipirawir.

Leki przeciwpierwotniakowe:

nitazoksanid.

Nazwy leków w nawiasach „np." to przykładowi przedstawiciele danej grupy — w wykazie wskazane są grupy substancji, nie pojedyncze preparaty handlowe.

A import spoza UE?

Osobne przepisy (Rozporządzenie delegowane (UE) 2023/905 [EUR-Lex]) rozszerzają zakazy — m.in. stosowania antybiotyków jako stymulatorów wzrostu oraz substancji zastrzeżonych dla ludzi — na produkty pochodzenia zwierzęcego importowane spoza UE. Dotyczy to importu, a nie codziennej pracy lekarza w terenie. Data rozpoczęcia stosowania jest powiązana z aktem wykonawczym Komisji, więc nie podajemy tu sztywnej daty — warto sprawdzać komunikaty przed powołaniem się na konkretny termin.

Co to oznacza w praktyce w terenie

  • Antybiotyk podajesz z konkretnego wskazania leczniczego, nie „na zapas" całemu stadu.
  • Zanim sięgniesz po metafilaktykę — oceń ryzyko rozprzestrzenienia i dostępne alternatywy.
  • Rzetelnie dokumentuj każde podanie leku i pilnuj karencji na mięso i mleko.
  • Rozmawiaj z hodowcą o higienie i warunkach utrzymania — to one ograniczają potrzebę antybiotyku.

Jak pomaga Lecznica Terenowa

Program prowadzi książkę leczenia z pełną dokumentacją podań leków, a karencje na mięso i mleko podpowiada automatycznie na podstawie danych z Rejestru Produktów Leczniczych. Dzięki temu łatwiej udokumentować, że antybiotyk zastosowano świadomie i zgodnie z zasadami — a nie rutynowo.

Uwaga

To materiał informacyjny, a nie porada prawna. Przepisy i sytuacja epizootyczna się zmieniają. W konkretnych przypadkach kieruj się pełnym tekstem rozporządzeń oraz wytycznymi powiatowego lekarza weterynarii i Głównego Inspektoratu Weterynarii.

Źródła

Prawo unijne (EUR-Lex):

Polskie źródła urzędowe:

Najczęstsze pytania

Czy wolno podać antybiotyk profilaktycznie całemu stadu?

Nie w rutynowy sposób. Rozporządzenie (UE) 2019/6 dopuszcza profilaktykę antybiotykową wyłącznie w wyjątkowych, dobrze uzasadnionych przypadkach — nigdy jako substytut dobrej higieny i zarządzania stadem.

Kiedy jest dozwolona metafilaktyka antybiotykowa?

Metafilaktyka jest dopuszczalna wyłącznie wtedy, gdy ryzyko rozprzestrzenienia zakażenia na pozostałe osoby w grupie jest wysokie i nie ma odpowiednich alternatyw. Warunki określa art. 107 Rozporządzenia (UE) 2019/6.

Jakich antybiotyków nie wolno stosować u zwierząt?

Rozporządzenie (UE) 2022/1255 wyznacza listę substancji zastrzeżonych wyłącznie do leczenia ludzi — m.in. karbapenemy, glikopeptydy (wankomycyna), oksazolidynony (linezolid) i glicylcykliny (tigecyklina). Tych substancji nie wolno stosować u żadnych zwierząt.

Skąd wynikają te ograniczenia w Polsce?

Bezpośrednio z unijnego Rozporządzenia (UE) 2019/6, obowiązującego od 28 stycznia 2022 r. Jako rozporządzenie UE stosuje się wprost — bez osobnej ustawy krajowej. Celem jest walka z antybiotykoopornością w ramach strategii „Jedno Zdrowie".

Powiązane artykuły

Metafilaktyka bydła i trzody — dokumentacja

Kiedy wolno podać antybiotyk całemu stadu i co trzeba zapisać w e-KLZ.

e-KLZ: elektroniczna książka leczenia zwierząt

Obowiązki dokumentacyjne przy każdym podaniu leku, w tym antybiotyku.

Dokumentuj leczenie zgodnie z przepisami

Książka leczenia, karencje i baza leków w jednym miejscu. Bezpłatny okres próbny.

[email protected]